Quick Links

Contact Us
Downloads
Videos
Photos
State of the Indigenous Peoples Address

Latest Events

No Posted Events
Ang pagtukod sa Pulangi V dam, Usa ka pagpatay sa Kaliwatan" ( Pulangi V dam, a Genocide project) PDF Print E-mail
Monday, 14 December 2009 02:34
Ang Menuvo nga Kaliwatan
Human nga si Apu Tabunaway na Islam, ang duha ka igsoon nagkasabot nga si Apu Mamalu magpabilin sa ibabaw sa suba, samtang si Apu Tabunaway dinha sa kapatagan o ubos nga bahin sa suba sa Pulangi.

Taliwala sa ilang nagkalain nga pagtoo ug sa pagkabahin na sa ila teritoryo, nagpabilin  pa gihapon nga sila managsoon ug ilang kining gipalig-on. Sa paglabay sa dugay nga panahon, midaghan ang ilang isigka-kaliwatan sa ilang teritoryo. Ang usa ka grupo sa ilang kaliwatan mao silang Apu Agyu, Lena, Tulalang, Mungan, Vanlak ug uban pa, nga kung asa kini nga mga hut-ong sa ilang kaliwatan, mikayab kini sa langit pinaagi sa Sarimbar pinangunahan sa ilang spiritual leader nga mao si Apu Mungan.

Sa pagkakaron ang lubnganan ni Apu Mamalu nahimutang sa daplin sa Pulangi river sa Mikasili, Damulog, Bukidnon. Kini nga lubnganan gipalibutan sa dagkong bato ug kini nga luna usa kini ka sagrado sa mga tribu sa Mindanaw. Kini nga luna o lubnganan naga-ila nga ang teritoryo iya sa tribu o sa Menuvo.

Ang ma-ong lubnganan gi-deklara sa mga tribung Pulangiyen, Dungguanen, Kirintiken, Kulamanen, Ilianen, ug Ilentungen, ug sa mga igsoong Bangsamoro nga Iranon ug Maguindanaon isip usa ka luna nga na’y kulturanhong bililhon sa tribu niadtong Oktubre 18-19, 2009. Ang pagdeklara sa mga tribu isip pagpatuman sa saad sa ilang katigulangan nga kini panalipdan subay sa lumadnong pama-agi aron kini magpabilin sa iyang pagkasagrado nga angay sundon og respetuhon sa mga sumusunod ng kaliwatan sa mga moro ug tribu.

Ang pagdeklara sa mga tribu isip pagtuman sa saad nga kini palamboon pina-agi sa pagbalik sa kanhing lintunganay nga kinaiyahan. Kini nga luna adunay dakong kalambigitan sa mga lumad nga  kinabuhi isip  nahi-unang katawhang tribu diri sa Mindanaw.

Dakong supak sa lumadnong katungod kung kini panamastamasan ni bisan kinsa ug sa bisag unsa nga dili maayong pamaagi.

Kasamtangan Sitwasyon sa atong Enerhiya sa Probinsya sa Bukidnon ug sa atong Nasud
Ang napalapnag nga ang nasud labi na ang Mindanaw naa nay kakulangon sa enerhiya. Ang atong enerhiya  nagagikan sa tubig, singaw sa yuta o geothermal, uling o coal o uban pa sama sa wind o hangin, solar o init sa adlaw. Kini nga enerhiya ma-o kini ang atong kinatawag  nga kuryente nga diin gigamit nato para sa atong suga, tv,  karaoke o uban pa. Sa atong paggamit sa kuryente diin kita nagabayad sa kada bulan pina-agi sa mga electric distributors o gitawag nato nga “electric cooperatives”. Pero kini nga “cooperatives” o kooperatiba wala kitay bahin niini o “dividends” isip coop member.

Sa Mindanaw, halos 70% sa atong enerhiya nagagikan sa tubig o atong gitawag karon nga “hydo-electric energy”.  Para mamentenar ang pagsupply sa tubig sila nagapundo og tubig o gitawag nato nga reservoir o dam. Para dako ang mapagawas nga kuryente o wattage sa hydro energy, nanginahanglan og dagko nga dam ug dagko nga reservoir. Kini nga mga dagko nga dam gitawag nato’g  Large-scale dam o mega dam o labaw na kini sa 10MW (Megawatts).

Sa probinsiya sa Bukidnon nanginahanglan lang og 30MW og kini nga panginahanglanon mahatag na sa Pulangi IV dam nga naa sa Maramag Bukidnon. Apan sa bag-o pa ang ma-ong dam, kini nagahatag og 250MW nga kuryente, apan human milabay ang 20 ka tu-ig, kini nagasupply nalang og 100WM tungod sa nagkadaghang lapok nga midagan-as paingon sa reservoir. Kini naka apekto sa dagan tubig nga nagahatag og pwersa sa pagpagawas sa kuryente. Kining lapok, nagahatag pod epekto sa tigumanan sa tubig o reservoir para sa dam tungod kay napuno naman kini sa lapok. Usa nga nakit-an nga hinungdan sa lapok nga midagan-as sa reservoir ang dili maayo nga sistema sa pag-uma, ang pagputol sa mga kahoy, ug ang pagkaingin labi na kung kini daplin sa reservoir.

Kumusta na ang Mga Menuvo-Talaandig tribe sa Pulangi IV, nabayran ba kini sila? Mas ubos ba ang pagpalit sa maong yuta tungod kay dili kini titulado? Ma-o ba kini ang yutang kabilin?  Kumusta ilang panginabuhian? O, nahanaw nalang sila sama mga yuta nga midagan-as paingon sa suba.

Ang mga pasalig sama sa scholarships, trabaho, bayad sa yuta ug uban pa, igo naba kini ibaylo sa atong yuta nga mawala? Ug aha na ang mga saad kanila?

Ang Pulangi V hydro dam o Mega dam
Ang Pulangi V hydro-electric dam usa kini sa mga dams nga gipaplano dinha sa pulangi river o gitawag nila nga Pulangi river project system nga pagatukuran og onum (6) nga mga dagko nga dams. Ug ang natukod lang sa unom nga plano ma-o lang ang Pulangi IV dinha sa Maramag, Bukidnon.

Ang Pulangi V dam ang pinakadako nga dam dili lang sa Bukidnon kun di’ sa tibuok Mindanaw. Ang kataas sa dam labaw sa 140 ka metros o labaw ka singkwenta (50) ka-angdana nga balay nga semento. Busa ang tipukanan sa tubig o reservoir para sa 140+ metros nga dam, maobot kini siya sa 23 ka mga mga Barangays ang ma-apektohan sa unom (6) ka lungsod sa Bukidnon ug North Cotabato nga mga probinsiya. Ang mga lungsod sa Bukidnon, ma-o ang Damulog, Kibawe, Dangcagan, Kitaotao, Quezon ug ang President Roxas sa North Cotabato.

Usa ka subo sa kaliwatan sa tribu tungod kay ang Pulangi V Dam malunopan ang lubnganan ni Apu Mamalu nga ang pinaka-sagrado nga luna sa tribu sa Mindanaw. Ang pagkawala niini usa ka dakong tamparos sa kaliwatan nga gibilinan sa mga katigulangan para pa sa umaabot nga henerasyon.

Ang usa ka nakit-an sa oportunidad para sa lumad nga makatrabaho sila sa pagsugod sa pagpatindog niining Mega dam. Sa napa kaylap nga pahibalo sa atong tanan, tagaan prioridad ang lumad nga makatrabaho sulod sa lima (5) lang ka tuig kung kini sila kwalipikado. Nagpasabot gitagaan prioridad sa pinakataas lang nga lima (5) lang ka tu-ig apan kung kini siya kwalipikado. Kung unsa man ang kwalipikasyon ang kinahanglan, wala ta nahibalo.

Sa pag tan-awa sa Department of Energy (DoE) sa ilang listahan sa Philippine Energy Plan (PEP) sa 2007-2013 o plano sa kuhaanan sa enerhiya, wala mahi-apil ang plano sa pagtukod sa Pulangi V Mega dam.

Ang sagradong Suba sa “Empamulangi” o Pulangi river
Ang pulangi river sa mga katigulangan, gitawag kini og empamulangi o sa menuvo nga linguahe “sentro sa yuta”. Sa atong nahibaw-an ang Pulangi nga river sentro kini sa yuta o sa isla sa Mindanaw.

Ang pulangi river nagahatag kini sya’g panginabuhian sa libu-libong pamilya nga nagpuyo duol o daplin sa maong suba. Sa dugay na nga panahon sila nabuhi og kung dili maguba ng suba sila magpabilin magpakabuhi sa ilang naandan nga kinaiya. Ang Suba dili lang kuhaan sa pagka-on sama sa mga isda, dinha  pod sila maligo o maglaba ang mga katawhan. Kini nga suba, sa iyang pagka sagrado, libre kini siya sa paggamit sa tanang katawhan.

Ang suba importante nga dalan sa panaglambigay sa sikbit nga sitio o pamilya nga diin ang mga ta-o mosakay lang sa ilang Bangka sa pagtabok o pagbiyahe sa ilang padulngan. Ang suba importante nga luna sa kinabuhi sa lumad ug sa panaglimbigitay apil na ang taga-gawas.

Sa atong nahibaw-an, nagpabilin ang panag-igsoonay ni Apu Mamalu ug Apu Tabunaway pinaagi sa Suba diin ang abot o produkto sa ubos sa Pulangi river gikan kang Apu Tabunaway ipadala sa taas sa suba para sa pamilya o clan ni Apu Mamalu pinaagi sa gakit subay sa suba sa Pulangi. Ang produkto sa Bukid ni Apu Mamalu iya pod kining ipadala subay sa suba para sa kaliwatan ni Apu Tabunaway sa ubos sa pulangi nga Suba.

Kini nga mga kasabutan sa panaglambigitay ni Apu Mamalu ug Apu Tabunaway nagpabilin hangtod karon. Kini nga kasabutan nagpalig-on sa panag igso-unay sa Bangsamoro (Tabunaway)  ug ang Menuvo (Mamalu) nga kaliwatan. Ang suba sama sa kipalig-onan sa atong mga katigulangan nga usa ka importante nga dalan sa duha ka tribu og ang dalan abre para sa malahutayon nga Kalinaw.

Ang Kasinatian sa San Roque Mega dam, Ang bagyong Ondoy ug Pepeng
Ang kasinati-an sa San Roque Mega dam sa Pangasinan nga probinsiya sa Luzon, usa ka dakong kapasikaran o basehanan sa pagbansay-bansay sa hulga sa kaliwatan sa Menuvu.

Ang San Roque dam, usa ka 300MW dam. Siya ang pinaka dako nga dam sa South-east Asia nga natukod niadtong 2001-2004. Ubay-ubay nag nalunopan nga kabtangan, umahan, o ang pagkawala sa tribu nga lumad sa Luzon sa ilang teritoryo.

 Kumusta na sila? Haruhay naba ilang kinabuhi? Ma-o naba kini nga kalambo-an nga ilang gipangandoy sukad pa sa ilang katigulangan?

Ang pagtukod sa San Roque Mega dam isip pagtubag sa kalisod na sa supply sa kuryente labi na sa Luzon. Apan karon gibatikos sa mga local nga pangagamhanan (LGUs), sa katawhan, sa kababaehan, og sa mga negosyante tungod sa damyos nga nasinati-an niadtong dakong bagyong nga Ondoy ug Pepeng. Sa kadaghan og sa kadagku sa ulan sa maong bagyo, naapuno ang San Roque Dam. Sa wala mapangandaman sa katawhan, ang San Roque mipagawas og tubig nga sobra-sobra sa kapasidad sa suba sa San Roque river. Ang suba sa San Roque mi-awas nga mikaylap sa tibook probinsya sa Pangasinan. Halos 200 ang nangamatay, bilyones nga salapi nga kabtanganan ang nawala, nadaot nga inprastraktura, ug nadaot ang libu-libong ektarya sa kahumayan ang nasayang.

 Usa ka dako nga epekto ang pagkawala sa atong seguridad sa pagka-on labi na sa pagtukod sa dagkong nga reservoir ug samot na kung ang tubig mo-awas sa dam nga makada-ot sa mga kahumayan o panginabuhi-an. Ang yuta nga diin ta nabuhi sa dugay na nga panahon bisag sa kalisod, nahimo ng lamak.

Samot nga makahulga sa Mega dam nga proyekto, ang pagbag-o bag-o sa klima o panahon nga gitawag sa syensa nga “Climate Change”

Kung Mawala ang teritoryo, mawala ang kultura ug kini  pagpatay sa Kaliwatan
Ang tribu nabuhi sa yuta sa pagpananum ug sa pagpangisda kilid sa suba. Sa dugay nga nga panahon sukad pa sa panahon ni Apu Mamalu, ma-o naman kini nga panginabuhi-an ug ang kaliwatan sa tribu sa pagka karon nabuhi man. Bisag sa kalisod sa panahon tungod kay naa man ang yutang kabilin og kaugalingon kini sa lumad nga diin iyang matam-nan og lagutmon nga libre, ug ang abunda nga isda nga makuha sa suba nga libre, busa nagpabilin buhi ang kaliwatan sa tribu.

Atong balikan,  sobra na sa pito ka gatos (700) nga tuig ang milabay ug ang tribu nagpabilin lig-on sa iyang yutang kabilin.

Ang yuta kung mawala na sa kamot sa tribu, isip giwala pod nimo ang ilang kaliwatan. Kung nagalisod ang lumad nga wala pa ang dako nga dam, samot magkalisod kung naa na ang dam kay wala na man ta sa atong yuta.

Ang panag-away sa tribu sa hisgutanang Pulangi V project, subo paminawon sa kaliwatan. Usa ka panag-away sa usa ka kalambo-an nga dili para sa tribu og dili kinahanglan sa tribu.

Ang pagpalig-on sa katawhan sa pagsabot sa proyekto nga Pulangi V dili ti-aw, tungod kay ang narisgo sa hisgutanan ang kinabuhi man sa ta-o nga nagsalig dinha sa yuta nga gibilin sukad pa sa mga katigulangan para sa umaabot nga kaliwatan. Ang yuta nga tinub-dan sa kinabuhi sa tribu ug sa umabot pa nga mga kaliwatan, usa kini ka dakong responsibilidad kanato.
Unsa-on nalang kung mawala na kini sa pagdumala sa tribu? Aha na sila mopaingon?

Busa ang pagtukod sa Pulangi V Mega dam, usa ka Pagpatay sa Kaliwatan.

 ·          Ang mga panglantaw ug pamalandong niining papel gikan sa mga katilingban, grupo, indibidwal nga nagalihok sa hisgutanang Pulangi V dam labi ang NATABUK , ang nahi-unang grupo sa mga lumad nga nagbabak sa pagtukod sa dam.
 

Latest Videos